Bia\u0142yka\u0142 \u2013 znaczy tyle, co bia\u0142e bagno, bia\u0142e b\u0142ota. Jest to miejscowo\u015b\u0107 otoczona ze wszystkich stron lasem.
Najstarsz\u0105 wiadomo\u015b\u0107 o Bia\u0142ymkale mamy z 1518 roku. W tym roku przeprowadzono reces graniczny miedzy Polsk\u0105 a Ksi\u0119stwem G\u0142ogowskim, w dokumencie z ustale\u0144 granicznych wymieniono Bia\u0142yka\u0142 jako, palu\u015b Byalli \u2013 Bali Call, czyli bia\u0142e bagno, bia\u0142e b\u0142oto, bia\u0142a ka\u0142u\u017ca. By\u0142y to bez w\u0105tpienia mokrad\u0142a i trz\u0119sawiska. Resztki mokrade\u0142 spotykamy jad\u0105c z Bia\u0142egoka\u0142u do S\u00f3w, po lewej stronie oddalonej o 0,5 km od drogi.
Sk\u0105pe s\u0105 pierwsze wiadomo\u015bci o Bia\u0142ymkale. W ksi\u0119gach parafialnych z ca\u0142ego XVII wieku zachowa\u0142o si\u0119 jedno jedyne nazwisko Sypniewski, nie wiadomo czy to kmie\u0107 czy dziedzic. W nast\u0119pnym wieku pojawia si\u0119 nazwisko polskie, jedynie Littfeldowie w 1787 r. i Reichelt w 1784 \/ z zawodu szewc\/ to rodziny niemieckie.
W XVIII wieku Bia\u0142yka\u0142 nale\u017ca\u0142 do d\u00f3br pakos\u0142awskich rodu Wyssogot\u00f3w Zakrzewskich, cz\u0119sto musia\u0142 by\u0107 broniony przed napadami s\u0105siad\u00f3w z po\u0142udnia. W 1711 roku hr. Berhausen z Su\u0142owa pod pretekstem szerz\u0105cej si\u0119 w Polsce zarazy rozci\u0105gn\u0105\u0142 kordon przygraniczny, kt\u00f3ry w ci\u0105gu nast\u0119puj\u0105cych lat przesun\u0105\u0142 w g\u0142\u0105b posiad\u0142o\u015bci Zakrzewskiego, a w odpowiedzi na jego protesty dokona\u0142 pomiaru zaj\u0119tych grunt\u00f3w i uzna\u0142 ca\u0142\u0105 wie\u015b Bia\u0142yka\u0142 za w\u0142asn\u0105 \u2013 pisze Andrzej Zahorski w pracy historycznej ,,Ignacy Wyssogota Zakrzewski Prezydent Warszawy\u201d.
W 1724 roku Berhausen upewniwszy si\u0119 o s\u0142abo\u015bci kasztelana\u201d\u2026 sam w osobie swojej dnia 20 czerwca rano z liczn\u0105 ludzi w bro\u0144 opatrzonych gromad\u0105, wie\u015b Bia\u0142yka\u0142 najechawszy, \u015bpi\u0105cych jeszcze mieszka\u0144c\u00f3w, jednych gwa\u0142townie z dom\u00f3w wyw\u0142\u00f3czyli, bi\u0142, drugich w kajdany bra\u0107 rozkaza\u0142 i do Sulejowa pozabiera\u0142, w wi\u0119zieniu trzyma\u0142, r\u00f3\u017cne z nimi czyni\u0105c morderstwa\u201d.
,,Sta\u0142o si\u0119 to 18 lipca 1725 roku hrabia Berhausen na czele 150 uzbrojonych ludzi wpad\u0142 na \u0142\u0105ki przylegaj\u0105ce do wsi Bia\u0142yka\u0142 i kaza\u0142 zbiera\u0107 i wywozi\u0107 skoszone siano. Zawiadomiony o tym Andrzej Zakrzewski z synem swoim i czterema lud\u017ami pop\u0119dzi\u0142 konno naprzeciw napastnik\u00f3w i \u017c\u0105da\u0142 wyja\u015bnie\u0144. W odpowiedzi ludzie hrabiego rzucili si\u0119 na przyby\u0142ych Polak\u00f3w, kasztelana \u015bci\u0105gn\u0119li z konia\u2026\u201d , przywie\u017ali go do Wroc\u0142awia, gdzie ,,trzydzie\u015bci i trzy niedziele o w\u0142asnym koszcie pod stra\u017c\u0105 miejsk\u0105 zostawi\u0142\u201d.
Ponownie w 1764 roku Niemcy zagarn\u0119li wie\u015b Bia\u0142yka\u0142 oraz wtargn\u0119li w lasy nale\u017c\u0105ce do Pakos\u0142awia. W dalszym ci\u0105gu na porz\u0105dku dziennym by\u0142o porywanie ludzi.
W 1785 roku nast\u0105pi\u0142a wymiana teren\u00f3w zwi\u0105zana z wi\u0119ksz\u0105 poprawk\u0105 granic. W tej czynno\u015bci brali udzia\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br pakos\u0142awskich z jednej i w\u0142a\u015bciciel Su\u0142owa jako posiedziciel d\u00f3br ksi\u0105\u017c\u0119cych Trachenberg \/\u017bmigr\u00f3d\/ z drugiej strony. W\u0142a\u015bciciel d\u00f3br pakos\u0142awskich mia\u0142 w\u00f3wczas odst\u0105pi\u0107 wie\u015b Paradowo, w zamian za co otrzyma\u0142 Bia\u0142yka\u0142, bli\u017cej po\u0142o\u017cony d\u00f3br Pakos\u0142awia, albowiem mieszka\u0144cy Paradowa nie byli przyzwyczajeni do ko\u015bcio\u0142a pakos\u0142awskiego z powodu wielkiej odleg\u0142o\u015bci i ucz\u0119szczali raczej do Szkaradowa, bo mieli o wiele bli\u017cej. ,,W 1785 r. zosta\u0142a zawarta umowa pa\u0144stwowa pomi\u0119dzy Kr\u00f3lestwem Polskim a Kr\u00f3lestwem Pruskim w Warszawie, w kt\u00f3rej regulacja granicy, b\u0119d\u0105ca nie tylko spraw\u0105 prywatn\u0105 os\u00f3b zainteresowanych, przez te dwa pa\u0144stwa zosta\u0142a usankcjonowana\u201d.
W 1791 roku dobra pakos\u0142awskie, w\u015br\u00f3d nich Bia\u0142yka\u0142 zosta\u0142y sprzedane kasztelanowi mi\u0119dzyrzeckiemu Micha\u0142ow Krzy\u017canowskiemu. Do znaczniejszych rodzin mieszka\u0144c\u00f3w Bia\u0142egoka\u0142u w tamtych czasach nale\u017ca\u0142 Sypniewski oraz Walenty Lorkiewicz,, \u017conaty z Magdalen\u0105 Berewicz. Gdy w 1819 roku urodzi\u0142 si\u0119 syn Hieronim, podawali go do chrztu J\u00f3zef i Aneta Krzy\u017canowscy z Pakos\u0142awia.
Inny mieszkaniec Bia\u0142egoka\u0142u, ch\u0142op Marcin Jankowski odegra\u0142 znaczn\u0105 rol\u0119 podczas powstania listopadowego 1831 r. na terenie ziemi rawickiej. Bra\u0142 on udzia\u0142 ju\u017c w przygotowaniach powstania, a po wybuchu rozpocz\u0105\u0142 natychmiast niezmordowan\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107. Pozostaj\u0105c pod rozkazami pu\u0142kownika Budziszewskiego, obje\u017cd\u017ca\u0142 konno okoliczne wsie i proklamowa\u0142 powstanie Rzeczpospolitej Polskiej. W dniu 25 marca zjawi\u0142 si\u0119 w Jutrosinie ze sztandarem rewolucyjnym, a nast\u0119pnie na czele oddzia\u0142\u00f3w zbrojnych zapuszcza\u0142 si\u0119 a\u017c do granic \u015al\u0105ska, siej\u0105c tam wed\u0142ug raport\u00f3w pruskich ,,zniszczenie i trwog\u0119\u201d . Bra\u0142 jeszcze udzia\u0142 w powstaniu w Krobi i w obronie Ksi\u0105\u017ca. Po upadku powstania Jankowski zbieg\u0142 do Opola, gdzie zosta\u0142 w lipcu 1848 roku aresztowany i przekazany w\u0142adzom s\u0105dowym w Rawiczu do ukarania jako niebezpieczny dzia\u0142acz rewolucyjny podaj\u0105 ,,Dzieje wsi Wielkopolskiej\u201d pod redakcj\u0105 W\u0142adys\u0142awa Rusi\u0144skiego.
W okresie przez rozbiorami Polski rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 osadzenie w Bia\u0142ymkale rodzin niemieckich, proces ten nasili\u0142 si\u0119 w czasie zabor\u00f3w. W roku 1880 Bia\u0142yka\u0142 liczy\u0142 241 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 89 katolik\u00f3w i 152 ewangelik\u00f3w. Od oko\u0142o 1905 roku coraz cz\u0119\u015bciej Polacy kupowali gospodarstwa od Niemc\u00f3w powi\u0119kszaj\u0105c grup\u0119 ludno\u015bci polskiej, w 1920 roku na 44 rodziny mieszkaj\u0105ce w Bia\u0142ymkale 16 to ju\u017c rodziny polskie.
Z chwil\u0105 powstania pa\u0144stwa polskiego Bia\u0142yka\u0142 od 1918 roku, a\u017c do stycznia 1920 roku staje si\u0119 stref\u0105 neutraln\u0105. W tym czasie nie by\u0142o jednak spokoju, dochodzi\u0142o do star\u0107 pomi\u0119dzy wojskiem polskim i niemieckim. Ofiar\u0105 tych walk sta\u0142 si\u0119 chor\u0105\u017cy rodem z Krotoszyna, nazwisko nieznane. Inny \u017co\u0142nierz przeszed\u0142 z ca\u0142ym ekwipunkiem na stron\u0119 polsk\u0105. Na nieszcz\u0119\u015bcie schroni\u0142 si\u0119 na noc u Niemki Mendery, kt\u00f3ra go zdradzi\u0142a i nast\u0119pnego dnia o godzinie 9.00 otoczony przez Grenschutz broni\u0142 si\u0119 dzielnie na strychu domu u tej\u017ce Niemki, ale po zranieniu zosta\u0142 dobity kolbami. Pochowano go przy ewangelickim cmentarzu w Bia\u0142ymkale. W 1930 roku gr\u00f3b ten ogrodzono, postawiono krzy\u017c i skromny napis ,,Nieznanemu \u017co\u0142nierzowi – mieszka\u0144cy\u201d. Polacy pami\u0119taj\u0105 ,,nieznanego \u017co\u0142nierza\u201d. Inicjatorem tablicy by\u0142 so\u0142tys Franciszek Ma\u0107kowiak. Gr\u00f3b ten zosta\u0142 zr\u00f3wnany z ziemi\u0105 przez hitlerowc\u00f3w w dniu 11 wrze\u015bnia 1939 roku.
Polacy w 1920 roku rozpocz\u0119li starania o przy\u0142\u0105czenie Bia\u0142egoka\u0142u do Polski, natomiast Niemcy zamierzali zatrzyma\u0107 Bia\u0142yka\u0142 w zamian za Czarny Las ko\u0142o Wydaw. Dzi\u0119ki usilnym zabiegom rodzin polskich, kt\u00f3rym przewodzi\u0142 Chudek i Michalski, mi\u0119dzynarodowa Komisja Graniczna uzna\u0142a racje Polak\u00f3w i Bia\u0142yka\u0142 w\u0142\u0105czy\u0142a do Polski. Niezbitym dowodem polsko\u015bci Bia\u0142egoka\u0142u by\u0142a tablica so\u0142tysa na kt\u00f3rej widnia\u0142 napis ,,Bia\u0142yka\u0142\u201d , a nie ,,Weioskehle\u201d.
Po przy\u0142\u0105czeniu Bia\u0142egoka\u0142u do Polski zorganizowano tu plac\u00f3wk\u0119 sta\u017cy po\u017carnej z 6-7 stra\u017cak\u00f3w mieszkaj\u0105cych w prywatnych budynkach oraz posterunek policji urz\u0105dzony w budynku przy wje\u017adzie do S\u00f3w po lewej stronie (obecnie budynek nr.1 ). Policjantami byli komendant Andrzej Konieczny i \u017candarm Jerzy Kubiak. W roku 1932 posterunek policji zosta\u0142 zlikwidowany i przeniesiony do Jutrosina, a w budynku urz\u0105dzono plac\u00f3wk\u0119 stra\u017cy granicznej.
W Bia\u0142ymkale od 1923 roku uruchomiono drogowe przej\u015bcie graniczne Bia\u0142yka\u0142 \u2013 Olsza, a komora celna funkcjonowa\u0142a w budynku nr 1. Bia\u0142yka\u0142 od wiek\u00f3w przynale\u017cy do parafii pakos\u0142awskiej.
W Bia\u0142ymkale od bardzo dawna istnia\u0142a gaj\u00f3wka\/ obecny budynek nr.16\/ . Ziarno mielono w stoj\u0105cym jeszcze od 1915 wiatraku, czynny by\u0142 go\u015bciniec \u2013 najpierw prowadzony przez dw\u00f3ch Niemc\u00f3w w budynku ju\u017c nieistniej\u0105cym, nowy go\u015bciniec wybudowa\u0142 oko\u0142o 1905 roku Polak \u2013 Michalski (budynek obecnego sklepu i \u015bwietlicy nr 20). W latach 1906-1907 na odcinku od Olszy przez Bia\u0142yka\u0142 do S\u00f3w i dalej Dr\u00f3g pobudowana zosta\u0142a przez prywatn\u0105 firm\u0119 niemieck\u0105 brukowana droga.
Odbiciem skomplikowanych las\u00f3w Bia\u0142egoka\u0142u jest interesuj\u0105ca historia tamtejszej szko\u0142y podstawowej. Budynek szko\u0142y zosta\u0142 pobudowany przez rz\u0105d pruski w latach 1876-77. Koszty budowy wynosi\u0142y oko\u0142o 3500 marek, pobudowano j\u0105 na gruncie polskim. Szko\u0142a przeznaczona by\u0142a dla dzieci polskich i niemieckich , ich liczba do I wojny \u015bwiatowej wynosi\u0142a 60-70 dzieci. Ze wzgl\u0119du na to, \u017ce Polacy dali grunt pod budow\u0119, pierwszym nauczycielem w latach 1878-1907 by\u0142 Polak \u2013 Kubica. Po sprzeda\u017cy maj\u0119tno\u015bci Pakos\u0142awia, S\u00f3w i Bia\u0142egoka\u0142u ,,Landbankowi\u201d w Berlinie przez hr. Leona Czarneckiego, w\u0142adze pruskie poleci\u0142y zwolni\u0107 polskiego nauczyciela , jego miejsce zaj\u0119li nauczyciele niemieccy: Liss \/1907r.\/ Mack \/1909-1915\/, Strucek \/1918-1921\/. W czasie powstania wielkopolskiego szko\u0142a by\u0142a nieczynna, nauczyciel zosta\u0142 internowany. Po przy\u0142\u0105czeniu Bia\u0142egoka\u0142u do Polski w szkole uczyli: Paul Busch \/1921-1922\/. Franciszek Kaczmarek \/1922-1925\/, Antoni Lipi\u0144ski \/1925-1927\/, Stefan Garcik \/1927-1931\/, Szczepan Roszak \/1931\/, Krzy\u017cy\u0144ski \/1931-1937\/, J\u00f3zef Stawecki \/1937-1939\/ – powo\u0142any na wojn\u0119 ju\u017c nie wr\u00f3ci\u0142, Helena Maciejak \/ 1939-1945\/ – zapar\u0142a si\u0119 polsko\u015bci, by\u0142a volksdeutschem, maltretowa\u0142a dzieci polskie, po wyzwoleniu zosta\u0142a skazana na wi\u0119zienie. W czasie okupacji hitlerowskiej do szko\u0142y w Bia\u0142ymkale ucz\u0119szcza\u0142y dzieci polskie z S\u00f3w. Po wojnie przez rok w szkole uczy\u0142 Ludwik Plewka, od wrze\u015bnia 1946 przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do szko\u0142y w Baranowicach zabieraj\u0105c ze sob\u0105 warto\u015bciowe pomoce naukowe. Szko\u0142a w Bia\u0142ymkale jest nieczynna do 1952 roku, m\u0142odsze dzieci ucz\u0105 si\u0119 w Baranowicach, starsze w Olszy. W wyniku stara\u0144 mieszka\u0144c\u00f3w we wrze\u015bniu 1952 roku przywr\u00f3cono 4-klasow\u0105 szko\u0142\u0119, w kt\u00f3rej ucz\u0105: Stefana Koz\u0142owska \/1952-1958\/, \u0141ucja Pol \/1958-1969\/. W czerwcu 1969 roku nast\u0105pi\u0142o uroczyste po\u017cegnanie ze szko\u0142\u0105, zosta\u0142a zamkni\u0119ta, gdy\u017c chodzi\u0142o do niej tylko 7 dzieci.
W powojennych dziejach Bia\u0142egoka\u0142u odnotowano : w roku 1960 miejscowo\u015b\u0107 zosta\u0142a zelektryfikowana, w roku 1962 pojawi\u0142 si\u0119 pierwszy telewizor \/ zakupiony przez nauczycielk\u0119 \u0141ucj\u0119 Pol\/, w latach 1985-88 pobudowano uj\u0119cie wodne i stacj\u0119 wodoci\u0105gow\u0105, w latach 1987-88 so\u0142ectwo zwodoci\u0105gowano. Od 1992 roku czynna jest w Bia\u0142ymkale nowoczesna du\u017ca ubojnia i masarnia, pobudowana przez Jadwig\u0119 i Henryka Majerowicz\u00f3w, zatrudniaj\u0105 oko\u0142o 45 pracownik\u00f3w.
W Bia\u0142ymkale zmieni\u0142a si\u0119 liczba zagr\u00f3d i mieszka\u0144c\u00f3w. Z ewidencji wynika, \u017ce w roku 1837 by\u0142o tam 27 zagr\u00f3d i 286 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1843 roku 28 zagr\u00f3d i 225 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1880 roku 37 zagr\u00f3d i 241 mieszka\u0144c\u00f3w, w roku 1975 Bia\u0142yka\u0142 liczy\u0142 181 mieszka\u0144c\u00f3w, obecnie w 37 zagrodach mieszka 139 os\u00f3b, z tego 66 kobiet i 73 m\u0119\u017cczyzn. So\u0142ectwem od 1990 roku kieruje Lucjan Kuczy\u0144ski, wspomaga go Rada So\u0142ecka w sk\u0142adzie: Lucjan Kasperski i Ryszard Kusztelak.<\/p>\n\n\n\n
Bia\u0142yka\u0142 to graniczna wie\u015b naszej gminy po\u0142o\u017cona na po\u0142udnie od Pakos\u0142awia.
W pobli\u017cu wsi Bia\u0142yka\u0142 zawsze przebiega\u0142a jaka\u015b granica. W opisie z 1534 roku granicy wielkopolsko-\u015bl\u0105skiej wymieniono: droga z Wielkopolski wiod\u0105ca przez las zwany Vustii do m. \u017bmigr\u00f3d (na \u015al\u0105sku), kt\u00f3ra rozgranicza wsie Stwolno, Golejewko i Pakos\u0142aw w Kr\u00f3lestwie oraz \u017bmigr\u00f3d.<\/p>\n\n\n\n
Kopec naro\u017cny mi\u0119dzy Stwolnem, Golejewkiem, Golejewem i Pakos\u0142awiem w Kr\u00f3lestwie Polskim a \u017bmigrodem wymieniony jest w wielu dokumentach i publikacjach jako istniej\u0105cy w pobli\u017cu Pakos\u0142awia kopiec graniczny ,,Habdank\u201d, okre\u015blaj\u0105cy po\u0142udniowe granice dawnego latyfundium mo\u017cnego rodu Awda\u0144c\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n