O bardzo dawnym osadnictwie nad rzek\u0105 Orl\u0105, si\u0119gaj\u0105cym okresu sprzed 8000- 2500 lat przed nasz\u0105 er\u0105 (okres \u015brodkowej i m\u0142odszej epoki kamiennej- mezolit i neolit) \u015bwiadcz\u0105 znaleziska archeologiczne odkopane na wzniesieniach wydmowych w pasie starej i w\u0142a\u015bciwej Orli. W Zaorlu w wyniku bada\u0144 archeologicznych odkryto stanowisko z okresu neolitu oraz odkopano \u201ebogato wyposa\u017cone\u201d groby jamowe z okres\u00f3w p\u00f3\u017aniejszych (okres kultury \u0142u\u017cyckiej, kultury p\u00f3\u017ano- late\u0144skiej i kultury rzymskiej).
Wiadomo\u015bci historyczne o osadzie Zaorle pochodz\u0105 z XVI wieku. Zaorle za\u0142o\u017cone zosta\u0142o w 1593 r. Zapis o jego powstaniu figuruje w rejestrze podymnego. Z 1580 r. gdzie najpierw odnotowano za\u0142o\u017cenie osady Polucin (1585), a tu\u017c obok niej powsta\u0142o Zaorle. Silniejszy rozw\u00f3j gospodarczy Zaorla spowodowa\u0142 po jakim\u015b czasie wch\u0142oni\u0119cie le\u017c\u0105cego w pobli\u017cu Polucina. W pocz\u0105tkowym okresie w\u0142a\u015bcicielami Zaorla prawdopodobnie byli dziedzice d\u00f3br pakos\u0142awskich (r\u00f3d Wyssogot\u00f3w Zakrzewskich), gdy\u017c w 1626 roku w odniesieniu do Zaorla odnotowanano nazw\u0119 Zaorle Pakos\u0142awskie.
W\u0142a\u015bciciele Pakos\u0142awia w XVIIII wieku bronili swoich d\u00f3br przed s\u0105siadami z po\u0142udnia- hr. Berhausenem z Su\u0142owa i ksi\u0119ciem Hatzfeldem ze \u017bmigrodu, kt\u00f3rzy cz\u0119sto napadali Bia\u0142yka\u0142 oraz \u0142\u0105ki i lasy pakos\u0142awskie (1711, 1724, 1725). \u201eSporo k\u0142opot\u00f3w z Niemcami mia\u0142 dzia\u0142acz Sejmu Czteroletniego, prezydent Warszaw Ignacy Wyssogota Zakrzewski, w\u0142a\u015bciciel przygranicznych d\u00f3br Pakos\u0142awia, Bia\u0142egoka\u0142u, Zaorlego\u2026\u201d- opisuje Andrzej Zahorski w pracy historycznej\u201d. W 1764 roku Niemcy zagarn\u0119li wie\u015b Bia\u0142yka\u0142 oraz wtargn\u0119li w lasy nale\u017c\u0105ce do Pakos\u0142awia. W dalszym ci\u0105gu na porz\u0105dku dziennym by\u0142o porywanie ludzi, czemu patronowa\u0142 Fryderyk II. Sam Stanis\u0142aw August Poniatowski prowadzi\u0142 w obronie zagro\u017conych Wielkopolan korespondencj\u0119 z Fryderykiem II- podaj\u0105 \u201eDzieje Wielkopolski\u201d pod redakcj\u0105 J. Topolskiego. Ci\u0105g\u0142e \u201epruskie szykany\u201d oraz obowi\u0105zki pos\u0142a Sejmu i prezydenta Warszawy wp\u0142yn\u0119\u0142y na decyzj\u0119 Ignacego Wyssogoty Zakrzewskiego o sprzeda\u017cy w dniu 27 czerwca 1791 roku d\u00f3br pakos\u0142awskich kasztelanowi mi\u0119dzyrzeckiemu Micha\u0142owi Krzy\u017canowskiemu.
Nie wiadomo, kiedy Zaorle przesz\u0142o z d\u00f3br pakos\u0142awskich do \u201eKlucza osieckiego\u201d- zmiana nast\u0105pi\u0142a prawdopodobnie na pocz\u0105tku XIX wieku. W zapisach czytamy, i\u017c w\u0142a\u015bciciel ziem osieckich W. Bronikowski \u201eproponowa\u0142 w roku 1826 dzier\u017caw\u0119 Zaorla, Osieka, Pomocna\u201d, a pod koniec XIX wieku \u201eprzoduj\u0105c\u0105 rol\u0119 w wprowadzeniu do hodowli nowych ras byd\u0142a odegra\u0142a obora folwarku w Zaorlu, nale\u017c\u0105cego do Z. Grudzi\u0144skiego z Osieka\u201d. Parcelacja maj\u0105tku w Zaorlu rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 w drugiej po\u0142owie XIX wieku, zako\u0144czona zosta\u0142a po I Wojnie \u015awiatowej. Oko\u0142o 1875 roku cz\u0119\u015b\u0107 ziemi odkupi\u0142 Pietras (oko\u0142o 150 ha) i utworzy\u0142 \u201enowy\u201d folwark pomi\u0119dzy Zaorlem i Katarzynowem, a reszt\u0119 ziemi i budynk\u00f3w sprzedano miejscowym ch\u0142opom lub rozebrano. \u201eStary folwark\u201dpo\u0142o\u017cony by\u0142 od strony S\u00f3w (w obr\u0119bie obecnych gospodarstw nr 30), sk\u0142ada\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy innymi z owczarni, obory, koszar robotnik\u00f3w folwarcznych. Do dzisiaj istnieje \u201eszeroka droga\u201d, kt\u00f3r\u0105 przep\u0119dzano owce na pobliskie \u0142\u0105ki.
Zaorla nie omija\u0142y przer\u00f3\u017cne kataklizmy. Du\u017ce starty ponios\u0142o w wyniku \u201epotopu szwedzkiego\u201d (1655- 1660), opustosza\u0142\u0105 miejscowo\u015b\u0107 zaludniono nowymi osadnikami. Tragicznie w dziejach wsi zapisa\u0142 si\u0119 rok 1737, kiedy \u201eg\u0142\u00f3d i zaraza panowa\u0142a na prawie ca\u0142ej naszej ziemi\u201d. Sta\u0142e zagro\u017cenie dla Zaorla stanowi\u0142a i dalej stanowi rzeka Orla. Najgro\u017aniejsze powodzie odnotowano w 1923 roku i dwukrotnie w 1926 roku. Wiele szk\u00f3d wyrz\u0105dzi\u0142y powodzie w 1930 roku, w marcu 1940 roku, w 1948 i 1951 roku. Kolejna \u201estraszna pow\u00f3d\u017a\u201d dotkn\u0119\u0142a dolin\u0119 Orli w styczniu 1953 roku. Z pomoc\u0105 przybyli saperzy, kt\u00f3rzy na pontonach ratowali ludzi i dorobek ca\u0142ego \u017cycia. Nast\u0119pne powodzie odnotowano w lipcu 1959 roku, po ziemie 1981 roku i w okresie \u017cniw w 1985 roku. Ostatnia pow\u00f3d\u017a mia\u0142a miejsce na prze\u0142omie stycznia- lutego 2002 roku.
Wielk\u0105 nadziej\u0105 na ochron\u0119 doliny Orli przed powodziami, a tak\u017ce skutkami suszy w okresach letnich jest rozpocz\u0119ta w 2002 roku regulacja w pobli\u017cu S\u00f3w budowa zbiornika retencyjnego o pojemno\u015bci 1 miliona m3 wody.
W Zaorlu w dawnych czasach istnia\u0142a cegielnia i pracuj\u0105cy dla sukiennik\u00f3w folusz o trzech stepach (1778 roku). Do roku 1875 czynna by\u0142a le\u015bnicz\u00f3wka (obecny numer 40), a las dochodzi\u0142do drogi \u0142\u0105cz\u0105cej Zaorle z Pomocnem. W przynale\u017c\u0105cych do Zaorla pobliskich G\u00f3rach Zaorli\u0144skich, w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Pypla.
W 1853 roku dokonano uw\u0142aszczenia ch\u0142op\u00f3w z Zaorla. W Zaorlu odnotowano pierwszych na Ziemi Rawickiej hodowc\u00f3w go\u0142\u0119bi pocztowych, mi\u0119dzy innymi Mefalskipodsia\u0142 37 go\u0142\u0119bi, \u0141acinik 9 go\u0142\u0119bi.
Od blisko 130 lat istnieje obecny folwark. Od blisko 130 lat istnieje obecny folwark. Jego pierwszym w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Pietras, za jego czas\u00f3w przyst\u0105piono do budowy dworu (pa\u0142acyku). Nast\u0119pnie folwark by\u0142 w r\u0119kach dzier\u017cawcy Szukalskiego, oko\u0142o 1910 roku maj\u0105tek odkupi\u0142 Peterek, oko\u0142o 1915 roku na kr\u00f3tki okres kupi\u0142a hr. Ko\u015bcieliska. Kolejnym wieloletnim w\u0142a\u015bcicielem zosta\u0142 rotmistrz J\u00f3zef G\u00f3rski. W\u0142ada\u0142 maj\u0105tkiem w okresie mi\u0119dzywojennym oraz po wojnie do 1947 roku, kiedy to nast\u0105pi\u0142o wyw\u0142aszczenie na rzecz skarbu pa\u0144stwa. Licz\u0105c 82,6 ha folwark w\u0142\u0105czony zosta\u0142 do gospodarstwa pa\u0144stwowego w Dubinku wchodz\u0105cego w sk\u0142ad Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Ro\u015blin w Smolicach. Od 1948 roku kierownikiem gospodarstwa w Zaorlu by\u0142 J\u00f3zef Holderny, po jego \u015bmierci od maja 1991 roku folwarkiem kieruje wdowa Stanis\u0142awa Ho\u0142derna.
Bardzo urokliwy dworek otoczony jest ponad 3 hektarowym parkiem przechodz\u0105cym w tereny le\u015bne. W parku usytuowana jest na cokole z kamieni pi\u0119kna figura Matki Boskiej. Nie wiadomo kto jest fundatorem parkowo- le\u015bnej figury, powsta\u0142a- wg ustnych przekaz\u00f3w- przed okresem posiadania maj\u0105tku przez rotmistrza G\u00f3rskiego, prawdopodobnie dla upami\u0119tnienia jakiego\u015b nieszcz\u0119\u015bcia i cudownego uzdrowienia z choroby lub te\u017c ocalenia dworku od po\u017caru. Poza ustnymi relacjami najstarszych mieszka\u0144c\u00f3w, brak innych dokument\u00f3w potwierdzaj\u0105cych okoliczno\u015bci ufundowania pi\u0119knej figury.
Podczas pleneru malarskiego arty\u015bci malarze uwiecznili na p\u0142\u00f3tnie dworek w Zaorlu i figur\u0119 Matki Boskiej.
W okresie okupacji hitlerowskiej od pa\u017adziernika do grudnia 1942 roku w Zaorlu istnia\u0142 ob\u00f3z pracy dla \u017byd\u00f3w, zatrudnionych przy regulacji i obwa\u0142owaniu Orli. Przez ob\u00f3z przesz\u0142o og\u00f3\u0142em 60 wi\u0119\u017ani\u00f3w.
Zaorle podobnie jak pozosta\u0142e miejscowo\u015bci \u201eKlucza osieckiego\u201d od wiek\u00f3w przynale\u017ca\u0142y do parafii Dubi\u0144skiej.
W Zaorlu \u017cywa jest pami\u0119\u0107 o kilku \u201epi\u0142sudczykach\u201d- w legionach tworzonych przez J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego s\u0142u\u017cy\u0142 J\u00f3zef Szumny. W okresie mi\u0119dzywojennym \u017co\u0142nierzami armii polskiej byli J\u00f3zef Rabiega i Antoni Szefer. Inny mieszkaniec Zaorla- J. Tatarek lat 22 zgin\u0105\u0142 od kul policyjnych w dniu 19 sierpnia 1921 roku w Rawiczu, podczas \u201erozruch\u00f3w g\u0142odowych\u201d robotnik\u00f3w i bezrobotnych z powiatu rawickiego\/ W okresie mi\u0119dzywojennym w ma\u0142ych gospodarstwach ch\u0142opskich wyst\u0119powa\u0142 nadmiar r\u0105k do pracy, a jednocze\u015bnie pracy nie znajdowano poza gospodarstwami.
W Zaorlu dokona\u0142y si\u0119 istotne zmiany w okresie powojennym. Mimo s\u0142abych gleb i dokuczliwych powodzi miejscowo\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 zamo\u017cniejsza, przebudowano domy i obiekty gospodarcze. W roku 1957 oddano do u\u017cytku pobudowan\u0105 wsp\u00f3lnie z Pomocnem \u201estar\u0105\u201d remiz\u0119 osp, a w latach 1962- 63 postawiono \u015bwietlic\u0119 wiejsk\u0105. W roku 1961 Zaorle zosta\u0142o zelektryfikowane. Na rzece Orli w latach 1961- 62 wybudowana zosta\u0142a betonowa tama i w latach 1966- 1967 dwa mosty betonowe. Drog\u0119 asfaltow\u0105 z Pomocna przez Zaorle do S\u00f3w pobudowano w latach 1976- 1977, drog\u0119 asfaltow\u0105 z Zaorla do Katarzynowa w latach 1988- 1989.
W latach 1984- 1985 modernizacj\u0119 \u015bwietlicy po\u0142\u0105czono z budow\u0105 nowej remizy OSP. W 1990 roku wymieniono na now\u0105 sie\u0107 energetyczn\u0105 i o\u015bwietlenie uliczne, a w 2002 o\u015bwietlenie uliczne przebudowano na nowoczesne energooszcz\u0119dne.
W roku 1994 miejscowo\u015b\u0107 zwodoci\u0105gowano (uroczysto\u015b\u0107 odby\u0142a si\u0119 13 grudnia 1994 roku), a w 1996 roku stelefonizowano, a w 1999 roku doprowadzono do Zaorla gaz zmienny. W 2004 roku zabudowano o\u015bwietlenia uliczne na G\u00f3rach Zaorli\u0144skich.
Zaorle, w 37 zagrodach, w 1975 roku zamieszkiwa\u0142o 214 os\u00f3b, w 1993 roku ju\u017c 195 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 94 kobiety i 101 m\u0119\u017cczyzn.<\/p>\n\n\n\n
opr. Kazimierz Chudy<\/p>\n\n\n\n